«Ἡ πρώτη ἀπώλεια τοῦ πολέμου εἶναι ἡ ἀλήθεια». Χίραμ Τζόνσον (1866-1945) πολιτικός των ΗΠΑ
Του Ιωάννη Κρασσά*
Από τις 17 έως τις 20 Μαΐου 1944 στο Λίβανο, στο ξενοδοχείο «Δάσος της Βουλώνης» στο Ντούρ Ελ Σουέιρ (Dour El Choueir), πραγματοποιήθηκε το Συνέδριο του Λιβάνου. Οι 25 εκπρόσωποι, όλων σχεδόν των πολιτικών παρατάξεων και των αντιστασιακών οργανώσεων της Ελλάδος που συμμετείχαν, υπέγραψαν κοινή δήλωση την οποία ο Γεώργιος Παπανδρέου (1888-1968) ονόμασε «Εθνικό Συμβόλαιο». Οι παριστάμενοι συμφώνησαν στον σχηματισμό «Κυβερνήσεως Εθνικής Ενότητος», με πρωθυπουργό τον Γ. Παπανδρέου, υπό την οποία θα υπάγονταν όλα τα ένοπλα τμήματα στο εσωτερικό και το εξωτερικό. Το ΚΚΕ έλαβε 6 υπουργεία επί συνόλου 22.
Στις 26 Σεπτεμβρίου 1944 στην Ιταλία, υπογράφηκε η Συμφωνία της Καζέρτας μεταξύ της Μεγάλης Βρετανίας, της εξόριστης ελληνικής κυβερνήσεως, του ΕΛΑΣ (Ελληνικός Λαϊκός Απελευθερωτικός Στρατός) και του ΕΔΕΣ (Εθνικός Δημοκρατικός Ελληνικός Σύνδεσμος). Η συμφωνία προέβλεπε την υπαγωγή όλων των αντάρτικων ομάδων που δρούσαν στην Ελλάδα στη δικαιοδοσία της ελληνικής κυβερνήσεως, η οποία στην συνέχεια θα τις έθετε υπό τις διαταγές του Βρετανού αντιστράτηγου Ρόναλντ Σκόμπι, διοικητού όλων των βρετανικών δυνάμεων που θα αναπτυσόντουσαν στην Ελλάδα. Οι Βρετανοί γνώριζαν ότι τα συμφωνηθέντα στον Λίβανο και την Καζέρτα δύσκολα θα τηρούνταν και προετοιμάστηκαν κατάλληλα για το χειρότερο σενάριο, το οποίο τελικά δεν απέφυγαν. Σε έγγραφο με ημερομηνία 18 Ιούλιου 1944, του Βρετανού συνταγματάρχου πληροφοριών Τζον Στίβενς, ο οποίος είχε εγκατασταθεί στην Ελλάδα από τον Ιανουάριο του 1943, επισήμανε την ανάγκη αποστολής 80.000 ανδρών για την αποτροπή καταλήψεως της εξουσίας από το ΕΑΜ και τον ΕΛΑΣ, μετά την αποχώρηση των Γερμανών.
Την 12η Οκτωβρίου 1944, οι Γερμανοί αποχώρησαν απ την Αθήνα, ενώ την 18η Οκτωβρίου ο Πρωθυπουργός Γεώργιος Παπανδρέου ύψωσε την γαλανόλευκη στον ιερό βράχο της Ακροπόλεως. Από τις 4 Δεκεμβρίου 1944, έως τις 5 Ιανουαρίου 1945, ο ΕΛΑΣ επιτέθηκε κατά των ελληνοβρετανικών δυνάμεων με πολλές απώλειες και από τις δύο πλευρές, ενώ μεγάλος υπήρξε και ο αριθμός των θυμάτων μεταξύ των αμάχων.
Το Αίτημα Ανακωχής από το ΕΑΜ και οι Όροι του Σκόμπι
Στις αρχές Ιανουαρίου το ΕΑΜ συνειδητοποίησε ότι έχανε τη μάχη και ζήτησε κατάπαυση του πυρός. Από τις 8 έως τις 11 Ιανουαρίου 1945, στην έδρα του βρετανικού στρατηγείου στην Αθήνα (πρώην μέγαρο του Μετοχικού Ταμείου Στρατού επί της οδού Πανεπιστημίου 9, το σημερινό πολυκατάστημα City Link/ Attica), διεξήχθησαν οι συνομιλίες μεταξύ των ελληνοβρετανικών δυνάμεων και των ΕΑΜ, ΕΛΑΣ, με σκοπό τον τερματισμό των εχθροπραξιών. Στις συνομιλίες συμμετείχε ο ταξίαρχος Χιου Μεϊνγουέρινγκ [Hugh Mainwaring (1906-1976)], ως εκπρόσωπος του αντιστρατήγου Ρόναλντ Σκόμπι (1893-1969). Από την Κεντρική Επιτροπή του ΕΑΜ συμμετείχαν ο Γιάννης Ζέβγος (Ταλαγάνης) (1897-1947) και ο Μήτσος Παρτσαλίδης (1905-1980), ενώ από τον ΕΛΑΣ οι ταγματάρχες Θεόδωρος Μακρίδης (Έκτορας) (1899-1981) και ο Ταγματάρχης Πεζικού Αθηναγόρας (Θάνος) Αθηνέλλης (1901-1958).
Η συμφωνία της ανακωχής θα αποτελούσε το πρώτο βήμα για τη σύναψη πολιτικής συμφωνίας μεταξύ της ελληνικής κυβερνήσεως, με πρωθυπουργό τον στρατηγό Νικόλαο Πλαστήρα (1883-1953) και του ΕΑΜ το οποίο τελούσε υπό τον έλεγχο του Γενικού Γραμματέα του ΚΚΕ Γιώργου Σιάντου (1890-1947). Τα διασωθέντα πρακτικά των συνομιλιών μάς διαφωτίζουν για τον τρόπο που σκέφτονταν και ενεργούσαν οι πρωταγωνιστές της ταραγμένης εκείνης περιόδου. Από τη στιγμή που το αίτημα για ανακωχή προήλθε από το ΕΑΜ, καθιστούσε τους Βρετανούς το ισχυρό μέλος των διαπραγματευομένων.
Ο ΕΛΑΣ, μετά την αποτυχία του να καταλάβει εξ εφόδου την εξουσία, υποχωρούσε ατάκτως υπό την πίεση των συνεχώς ενισχυόμενων βρετανικών δυνάμεων. Το ΚΚΕ, έχοντας φτάσει πολύ κοντά στην πλήρη επικράτηση, διακατεχόταν από μια ψευδαίσθηση παντοδυναμίας, την οποία διέλυσαν οι εμπειροπόλεμες και πειθαρχημένες βρετανικές μονάδες. Οι όροι της ανακωχής που πρότεινε ο Σκόμπι δεν άφησαν πολλά περιθώρια ελιγμών στην ηγεσία του ΚΚΕ και αποτελούσαν σαφή ένδειξη για τους όρους της πολιτικής συμφωνίας που θα ακολουθούσε έναν μήνα μετά.
Οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ έπρεπε να απομακρυνθούν σε απόσταση 25 χιλιομέτρων από την Αθήνα, τη Θεσσαλονίκη και την Πάτρα. Όσες δυνάμεις παρέμεναν στην Πελοπόννησο και τα νησιά θα αφοπλίζονταν, ενώ θα απελευθέρωναν όλους τους αιχμαλώτους, συμπεριλαμβανομένων και των αμάχων ομήρων. Η αντιπροσωπεία του ΕΑΜ, χωρίς εμπειρία σε τέτοιου είδους διαπραγματεύσεις, προσπάθησε να παρουσιαστεί ως ο νόμιμος εκπρόσωπος των Ελλήνων, θεωρώντας την εθνική κυβέρνηση ως «κλίκα της Δεξιάς».
Η Υπογραφή της Ανακωχής
Το ΚΚΕ στήριξε την ταχεία επικράτησή του στον ΕΛΑΣ, αλλιώς θα έπρεπε να στραφεί στη διεκδίκηση της εξουσίας μέσω των εκλογών. Αδυνατούσε ή αρνιόταν να αποδεχθεί την απόφαση του Ουίνστων Τσώρτσιλ (1874-1965) να μην του επιτρέψει την κατάληψη της εξουσίας δια της βίας, όπως επίσης την επιλογή του Ιωσήφ Στάλιν (1878-1953) να μην το υποστηρίξει. Ο Μεϊνγουέρινγκ προσγείωσε ανώμαλα την αντιπροσωπεία του ΕΑΜ στην πραγματικότητα, επισημαίνοντας ότι η θέση τους χειροτέρευε συνεχώς και σε περίπτωση καθυστερήσεως αποδοχής των προτεινόμενων όρων, η πρόθεση του στρατηγού Σκόμπι ήταν να τους επιβάλει διά της βίας. Η συμφωνία καταπαύσεως του πυρός υπογράφηκε στις 10:30 της 11ης Ιανουαρίου 1945.
Η Διάσκεψη της Βάρκιζας
Στις 2 Φεβρουαρίου 1945, ξεκίνησαν οι συνομιλίες για την επίτευξη συμφωνίας μεταξύ των αντιμαχόμενων παρατάξεων, οι οποίες διεξήχθησαν στην έπαυλη του βιομήχανου Πέτρου Κανελλόπουλου στα Βλάχικα της Βάρης, 2 χιλιόμετρα βορείως της Βάρκιζας. Στη διάσκεψη συμμετείχαν από την κυβέρνηση: ο υπουργός Εξωτερικών Ιωάννης Σοφιανόπουλος (1887-1951) (ως αρχηγός της αντιπροσωπείας), ο υπουργός Εσωτερικών Περικλής Ράλλης (1891-1945), ο υπουργός Γεωργίας Ιωάννης Μακρόπουλος (1883-1954) και ο υποστράτηγος Παυσανίας Κατσώτας ως στρατιωτικός σύμβουλος (1886-1991). Την αντιπροσωπεία του ΕΑΜ αποτελούσαν: ο Γενικός Γραμματέας του ΚΚΕ Γεώργιος Σιάντος (επικεφαλής της αντιπροσωπείας), ο Δημήτριος Παρτσαλίδης και ο Ηλίας Τσιριμώκος (1892-1956) γραμματείς των κεντρικών επιτροπών του ΕΑΜ, και της ΕΛΔ (Ένωση Λαϊκής Δημοκρατίας) αντίστοιχα και ο αρχηγός του ΕΛΑΣ, στρατηγός Στέφανος Σαράφης (1890-1957). Παρόντες ήσαν επίσης, ως εκπρόσωποι της Μεγάλης Βρετανίας, ο διορισμένος υπουργός-σύνδεσμος (Minister Resident) για θέματα της Μέσης Ανατολής Χάρολντ Μακμίλαν (1894-1986), και ο Βρετανός πρεσβευτής στην Ελλάδα σερ Ρέτζιναλντ Λήπερ.
Η Συμφωνία
Οι συνομιλίες διήρκησαν έως τις 12 Φεβρουαρίου, οπότε και υπογράφηκε η ειρηνευτική συμφωνία της Βάρκιζας, τα βασικά άρθρα της οποίας αφορούσαν:
Άρθρο 1. Την αποκατάσταση των δημοκρατικών ελευθεριών, την ελεύθερη εκδήλωση των πολιτικών φρονημάτων, την ελευθερία του τύπου, το δικαίωμα του συνέρχεσθαι και συνεταιρίζεσθαι και την επαναφορά των συνδικαλιστικών δικαιωμάτων.
Άρθρο 3. Την αμνήστευση των πολιτικών αλλά όχι των ποινικών αδικημάτων μετά την 4η Δεκ. 1944.
Άρθρο 5. Τη συγκρότηση Εθνικού Στρατού, με την κατάταξη των προβλεπόμενων προς στράτευση στρατολογικών κλάσεων. Οι αξιωματικοί και υπαξιωματικοί που υπηρέτησαν στον ΕΛΑΣ θα κρινόντουσαν από ειδικά στρατιωτικά συμβούλια.
Άρθρο 6. Το πλήρη αφοπλισμό και διάλυση των ένοπλων αντιστασιακών μονάδων του ΕΛΑΣ και του ΕΔΕΣ.
Άρθρο 7. Την εκκαθάριση των Δημοσίων Υπηρεσιών και των Σωμάτων Ασφαλείας από όσους συνεργάστηκαν με τους Γερμανούς, ή συμμετείχαν στις συγκρούσεις του Δεκεμβρίου.
Άρθρο 9. Την διενέργεια ελεύθερου δημοψηφίσματος εντός του 1945 για το πολιτειακό, επιλογή Βασιλευομένης, ή Προεδρευομένης Δημοκρατίας και στη συνέχεια διεξαγωγή βουλευτικών εκλογών.
Οι όροι ήσαν ικανοποιητικοί για την ηττημένη στρατιωτικά αριστερά, εκτός βέβαια από την αμνηστία η οποία ουσιαστικά δεν χορηγήθηκε. Η συμφωνία της Βάρκιζας δεν έλυσε τα βαθύτερα προβλήματα της χώρας αυτά που κατά κύριο λόγο προκάλεσαν τη σύγκρουση. Η συμφωνία έγινε αντικείμενο σφοδρών συζητήσεων στον χώρο της Αριστεράς. Από πολλούς και αργότερα από το ΚΚΕ θεωρήθηκε ως μέγα σφάλμα. Εκείνο που εξανάγκασε το ΚΚΕ να υπογράψει την συμφωνία, εάν δεχθούμε ότι ενεργούσε αυτοβούλως, ήταν η συναίσθηση πως, αν αποχωρούσε άπρακτη η αντιπροσωπεία του ΕΑΜ, θα επαναλαμβάνονταν οι συγκρούσεις. Μπορούσε άραγε ο ΕΛΑΣ παρά την ήττα του να συνεχίσει τις στρατιωτικές επιχειρήσεις;
Τα Κίνητρα
Για να γίνουν κατανοητά τα γεγονότα που οδήγησαν στη συμφωνία της Βάρκιζας χρειάζεται να λάβουμε υπόψη όλες τις διαθέσιμες πληροφορίες. Ο Σιάντος δεν υπήρχε περίπτωση να ενεργήσει χωρίς την έγκριση του επικεφαλής της Σοβιετικής Στρατιωτικής Αποστολής στην Ελλάδα Ρώσου συνταγματάρχου Γκριγκόρι Ποπόφ (1913-1980). Ήδη από την άφιξή του το καλοκαίρι του 1944, είχε ξεκαθαρίσει στην ηγεσία του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ-ΚΚΕ, ότι ο Σοβιετικός Στρατός δεν είχε σκοπό να απελευθερώσει την Ελλάδα. Οι Σοβιετικοί οι οποίοι ήλεγχαν πλήρως το ΚΚΕ, χρησιμοποίησαν τον ΕΛΑΣ ως μοχλό πίεσης κατά των Βρετανών.
Ο Άλμπερτ Σπέερ (1905-1981), υπουργός πολεμικής παραγωγής του Χίτλερ, σε συνέντευξη που παραχώρησε στο Βήμα στις 16 Σεπτεμβρίου 1976 δήλωσε: «Ἤμουν αὐτήκοος μάρτυς ἑνός γεγονότος πού προκάλεσε μεγάλη ἐντύπωση τὸ φθινόπωρο τοῦ 1944. Ὁ στρατηγός Άλφρεντ Γιόντλ (1890-1946), ἀρχηγός τοῦ γερμανικοῦ ἐπιτελείου εἶπε ὅτι εἶχε ἐπιτευχθεῖ συμφωνία, μεταξύ Γερμανίας καὶ Αγγλίας, νὰ μὴν παρενοχληθεῖ ἡ ἐκκένωση τῶν γερμανικῶν στρατευμάτων ἀπό τὴν Ἑλλάδα». Η μοναδική στο είδος της συμφωνία κατά τη διάρκεια του Β΄ΠΠ επετεύχθη σε υψηλό επίπεδο μέσω Λισαβόνος.
Οι Βρετανοί ήθελαν τις γερμανικές μεραρχίες να φύγουν ανέπαφες, για να χρησιμοποιηθούν εναντίον του προελαύνοντος κόκκινου στρατού και για να μην περιέλθει ο οπλισμός τους στον ΕΛΑΣ. Ο ηγέτης της ΕΣΣΔ Ιωσήφ Στάλιν δεν ήθελε να ακυρώσει την διανομή των χωρών που είχε συμφωνήσει με τον πρωθυπουργό του Ηνωμένου Βασιλείου Ουίνστων Τσώρτσιλ, την 9η Οκτωβρίου του 1944 στην Μόσχα, η οποία έμεινε στην ιστορία ως η «συμφωνία των ποσοστών». Ήθελε όμως να πληρώσει με το ίδιο νόμισμα την παρασπονδία του συμμάχου του.
Η επόμενη ημέρα απασχολούσε και τους δύο. Η ένοπλη επέμβαση των Βρετανών σε χώρα της σφαίρας επιρροής τους, θα έδινε το δικαίωμα στους σοβιετικούς στο μέλλον να ενεργήσουν ανάλογα στις χώρες της δικής τους επιρροής. Υπάρχει και η εκδοχή ότι επειδή η διάλυση του ΕΛΑΣ αποστερούσε από το ΚΚΕ την παντοδυναμία του, προσπάθησε να φέρει τον Τσώρτσιλ προ τετελεσμένου γεγονότος, με την «αυθόρμητη» κατάληψη της εξουσίας από τον λαό, ανεξάρτητα από τα συμφωνηθέντα με τον Στάλιν.
Διαπιστώσεις-Συμπεράσματα
Στην σύγχρονη πραγματικότητα οι στρατιωτικές συγκρούσεις επιβεβαιώνουν τη μετάβαση από ένα μονοπολικό κόσμο, στον οποίο κυριαρχούσαν οι ΗΠΑ μετά το 1991, σ΄ ένα πολυπολικό.
Στις ημέρες μας οι διεξαγόμενοι πόλεμοι στην Ουκρανία και τη Μέση Ανατολή δεν αφήνουν αμφιβολία για τον ανταγωνισμό των ισχυρών κρατών του πλανήτη για τη δημιουργία σφαιρών επιρροής και αποκόμιση κάθε είδους οφέλους.
Η προειδοποίηση του Πούτιν προς στις ευρωπαϊκές χώρες να μείνουν έξω από την κρίση στην Ουκρανία, όπως έπραξε η Ρωσία που δεν εκμεταλλεύτηκε τις αντιευρωπαϊκές διαδηλώσεις στην Ελλάδα και την Κύπρο το 2014-2015 κατά την διάρκεια της οικονομικής κρίσεως, αποτελεί μια ακόμη απόδειξη της ύπαρξης σφαιρών επιρροής.
Ο ιστορικός ρεαλισμός επιβεβαιώνει αυτό που ανέφερε το 1936 σε αγόρευση του στη βουλή των κοινοτήτων ο Ουίνστων Τσώρτσιλ: «Ολόκληρη η ιστορία του κόσμου μπορεί να συνοψισθεί στο γεγονός ότι όταν ένα έθνος είναι ισχυρό δεν είναι δίκαιο και όταν θέλει να είναι δίκαιο δεν είναι πλέον ισχυρό».
Ο Ιωάννης Κρασσάς είναι Αντιστράτηγος ε.α.
