Η πρωτοποριακή μελέτη ανοίγει νέους δρόμους στην αντιμετώπιση ενός από τους πιο δύσκολους γυναικολογικούς καρκίνους
Μπορεί το ανοσοποιητικό σύστημα να «εκπαιδευτεί» ώστε να αναγνωρίζει και να επιτίθεται στον καρκίνο κάθε γυναίκας με βάση τις μοναδικές γενετικές μεταλλάξεις του όγκου της; Μια νέα κλινική δοκιμή δίνει ενθαρρυντικές πρώτες απαντήσεις σε αυτό το ερώτημα, ανοίγοντας έναν πολλά υποσχόμενο δρόμο στην αντιμετώπιση του καρκίνου των ωοθηκών.
Η έρευνα, που που δημοσιεύθηκε στις 14 Οκτωβρίου στο επιστημονικό περιοδικό «Nature Medicine» έδειξε ότι ένα εξατομικευμένο θεραπευτικό εμβόλιο ενεργοποίησε στοχευμένη ανοσολογική απόκριση σε οκτώ από τις δέκα ασθενείς που το έλαβαν, δημιουργώντας νέες προοπτικές για έναν καρκίνο με υψηλό κίνδυνο υποτροπής.
Στην καρδιά αυτής της επιστημονικής προσπάθειας βρίσκεται και ένας Έλληνας ογκολόγος με σημαντική διεθνή παρουσία, ο Παναγιώτης Κωνσταντινόπουλος, καθηγητής Ιατρικής στο Harvard Medical School, διευθυντής Μεταφραστικής Έρευνας στη Γυναικολογική Ογκολογία του Dana-Farber και διευθυντής του Mellen and Eisenson Family Center for BRCA and Related Genes, ο οποίος εργάζεται στο κορυφαίο αντικαρκινικό κέντρο Dana-Farber Cancer Institute της Βοστόνης και είχε τον ρόλο του κύριου ερευνητή στην κλινική δοκιμή.
Σε συνεργασία με επιστήμονες από αμερικανικά ερευνητικά ιδρύματα, συμμετείχε στην ανάπτυξη μιας προσέγγισης που φιλοδοξεί να αξιοποιήσει το γενετικό αποτύπωμα του καρκίνου ως όπλο εναντίον του. Το μεγάλο στοίχημα πλέον είναι να διαπιστωθεί αν αυτή η εντυπωσιακή ανοσολογική ενεργοποίηση μπορεί:
να μεταφραστεί σε λιγότερες υποτροπές,
μεγαλύτερη διάρκεια ελέγχου της νόσου και, τελικά,
περισσότερο χρόνο και καλύτερη ποιότητα ζωής για τις ασθενείς.
Το δικό του αποτύπωμα
Η βασική ιδέα είναι τόσο σύνθετη επιστημονικά όσο και συναρπαστική ως προοπτική: αν κάθε όγκος έχει το δικό του γενετικό αποτύπωμα, γιατί να μην μπορεί να σχεδιαστεί και ένα εμβόλιο ειδικά γι’ αυτόν;
Καθώς τα καρκινικά κύτταρα συσσωρεύουν γενετικές μεταλλάξεις, ορισμένες από αυτές μπορούν να οδηγήσουν στην παραγωγή πρωτεϊνών που διαφέρουν από εκείνες των υγιών κυττάρων. Τα διαφορετικά αυτά τμήματα πρωτεϊνών ονομάζονται νεοαντιγόνα και μπορούν, υπό προϋποθέσεις, να αποτελέσουν στόχους για το ανοσοποιητικό σύστημα.
Το πρόβλημα είναι ότι οι στόχοι αυτοί δεν είναι ίδιοι σε όλες τις ασθενείς. Επομένως, το εμβόλιο δεν μπορεί να παρασκευαστεί μαζικά με μία ενιαία σύνθεση. Χρειάζεται να δημιουργηθεί ξεχωριστά για κάθε γυναίκα, με βάση τις μεταλλάξεις του δικού της όγκου.
Από τη βιοψία στο προσωπικό αντικαρκινικό εμβόλιο
Για την παρασκευή του NeoVax, οι ερευνητές συνέλεξαν δείγματα καρκινικού ιστού και υγιών κυττάρων και ανέλυσαν το DNA και το RNA τους. Με την αλληλούχιση ολόκληρου του εξωιώματος (του τμήματος του γονιδιώματος που περιλαμβάνει τις πρωτεϊνοκωδικές περιοχές) αναζήτησαν μεταλλάξεις που υπήρχαν στον όγκο, αλλά όχι στα υγιή κύτταρα.
Στη συνέχεια επέλεξαν συγκεκριμένους μοριακούς στόχους και δημιούργησαν συνθετικά πεπτίδια, δηλαδή μικρές αλυσίδες αμινοξέων, που αντιστοιχούσαν σε αυτές τις μεταλλάξεις. Τα πεπτίδια συνδυάστηκαν με τον ανοσοδιεγερτικό παράγοντα poly-ICLC, με σκοπό να ενισχυθεί η ενεργοποίηση του ανοσοποιητικού συστήματος.
Το τελικό προϊόν ήταν ένα εξατομικευμένο εμβόλιο που επιχειρούσε να εκπαιδεύσει τα Τ-λεμφοκύτταρα, τα κύτταρα που συμμετέχουν στην αναγνώριση και εξουδετέρωση επικίνδυνων κυττάρων, να εντοπίζουν τους συγκεκριμένους καρκινικούς στόχους.
Η στρατηγική δεν σταματούσε εκεί. Μετά τον εμβολιασμό, οι ασθενείς έλαβαν και νιβολουμάμπη, ένα ανοσοθεραπευτικό φάρμακο που αναστέλλει τον μηχανισμό PD-1, μέσω του οποίου μπορεί να περιορίζεται η δραστηριότητα των Τ-λεμφοκυττάρων.
Έτσι, οι επιστήμονες επιχείρησαν να συνδυάσουν δύο διαφορετικές παρεμβάσεις: να βοηθήσουν το ανοσοποιητικό να αναγνωρίσει τον καρκίνο και, ταυτόχρονα, να μειώσουν ένα από τα εμπόδια που περιορίζουν την επίθεσή του.
Πώς ο καρκίνος επιχειρεί να ξεφύγει από την ανοσολογική επίθεση
Η μελέτη αποκάλυψε και μια άλλη, εξαιρετικά σημαντική πτυχή της σχέσης ανάμεσα στον καρκίνο και το ανοσοποιητικό σύστημα. Οι ερευνητές εντόπισαν μηχανισμούς μέσω των οποίων ανθεκτικοί πληθυσμοί καρκινικών κυττάρων μπορούσαν να περιορίζουν την παρουσίαση αντιγόνων και να αποφεύγουν την αναγνώριση από τα Τ-λεμφοκύτταρα.
Με απλά λόγια, ακόμη και όταν το ανοσοποιητικό μαθαίνει να αναγνωρίζει έναν καρκινικό στόχο, ορισμένα καρκινικά κύτταρα μπορεί να διαθέτουν ή να αναπτύσσουν τρόπους να διαφεύγουν από αυτή την επίθεση.
Η παρατήρηση αυτή εξηγεί γιατί η ενεργοποίηση της ανοσίας δεν οδηγεί υποχρεωτικά σε έλεγχο της νόσου. Δείχνει, επίσης, γιατί οι μελλοντικές στρατηγικές ενδέχεται να χρειαστεί να στοχεύουν περισσότερα νεοαντιγόνα και να συνδυάζουν διαφορετικές θεραπευτικές παρεμβάσεις.
Τι σημαίνει για τις γυναίκες στην Ελλάδα
Η έρευνα αφορά άμεσα και την ελληνική πραγματικότητα, όχι επειδή το NeoVax αποτελεί ήδη διαθέσιμη θεραπεία (δεν αποτελεί) αλλά επειδή φωτίζει μια νέα κατεύθυνση στην εξατομικευμένη ογκολογία. Η αντιμετώπιση του καρκίνου των ωοθηκών απαιτεί εξειδικευμένη, πολυεπιστημονική φροντίδα και κατάλληλη επιλογή θεραπείας με βάση τα χαρακτηριστικά της νόσου.
Παράλληλα, η έγκαιρη αξιολόγηση επίμονων συμπτωμάτων παραμένει σημαντική. Στην Ελλάδα, ο ΕΟΠΥΥ έχει συμπεριλάβει σε σχετικές οδηγίες συμπτώματα όπως:
το συχνό ή επίμονο φούσκωμα,
το αίσθημα πληρότητας στην κοιλιά,
τον πυελικό πόνο και
τη συχνουρία χωρίς εμφανή ουρολογική αιτία
ως ενδείξεις που μπορεί να χρειάζονται περαιτέρω ιατρική διερεύνηση.
Αυτά τα συμπτώματα δεν σημαίνουν απαραίτητα καρκίνο. Ωστόσο, όταν επιμένουν ή αποτελούν νέα αλλαγή για μια γυναίκα, δεν πρέπει να αγνοούνται. Το νέο εμβόλιο δεν αλλάζει προς το παρόν τις καθιερωμένες θεραπευτικές επιλογές. Η σημασία του βρίσκεται στη δυνατότητα να διερευνηθεί μια πρόσθετη, περισσότερο εξατομικευμένη στρατηγική, ιδίως σε ένα πεδίο όπου η υποτροπή εξακολουθεί να αποτελεί μεγάλη πρόκληση.
Το επόμενο στοίχημα
Οι ίδιοι οι ερευνητές επισημαίνουν ότι τα εξατομικευμένα αντικαρκινικά εμβόλια ενδέχεται να έχουν μεγαλύτερη αξία όταν χορηγούνται νωρίτερα στην πορεία της νόσου, σε συνδυασμό με την αρχική θεραπευτική αντιμετώπιση. Η υπόθεση αυτή χρειάζεται να δοκιμαστεί σε μεγαλύτερες, κατάλληλα σχεδιασμένες κλινικές μελέτες.
Τα ερωτήματα είναι ουσιαστικά: Μπορεί το εμβόλιο να μειώσει τον κίνδυνο υποτροπής; Μπορεί να παρατείνει τον χρόνο χωρίς εξέλιξη της νόσου; Μπορεί να συμβάλει στη μεγαλύτερη επιβίωση; Και ποιες ασθενείς είναι πιθανότερο να ωφεληθούν;
Προς το παρόν, καμία από αυτές τις απαντήσεις δεν έχει δοθεί οριστικά. Η μελέτη, ωστόσο, προσφέρει κάτι σημαντικό: αποδεικνύει ότι είναι εφικτό να σχεδιαστεί και να χορηγηθεί ένα εξατομικευμένο εμβόλιο με βάση τα γενετικά χαρακτηριστικά του καρκίνου των ωοθηκών, με διαχειρίσιμο προφίλ ασφάλειας στο μικρό δείγμα που εξετάστηκε, και ότι μπορεί να προκαλέσει μετρήσιμη, στοχευμένη ανοσολογική απόκριση.
